زمان تقریبی مطالعه: 11 دقیقه
 

اختصاص (نحو)






‌اختصاص بر وزن إفتعال از ماده‌ی"خصَّ" و در لغت به معنای فضیلت دادن و مختص گرداندن است (إختصّه بالشی: خصّه و خصّه بالشیء: فضله.)
[۱] فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ج۲، ص۴۴۱، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲هـق، چاپ اول.
(با توجه به این ریشه لغوی، مختص گرداندن یک شیء با فضیلت و برتری دادن آن از دیگران محقق می‌شود.)


۱ - در اصطلاح نحو



در اصطلاح نحو عبارت است از تخصیص حکم ضمیر غیر غائب به اسم ظاهر معرفه بعد از آن. به ‌عنوان مثال در عبارت «نحن معشرَالعلم نُصلِحُ الأمة» حکم اصلاح امت که در واقع حکم ضمیر "نحن" است به اسم ظاهر یعنی "معشرالعلم" اختصاص پیدا کرده است؛ با این بیان، ابهامی
[۳] حسن، عباس، النحو الوافی، ج۱، ص۱۱۸، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.
که در ضمیر وجود دارد برطرف شده است. (ذکر این نکته قابل توجه است که عالمان نحو بین دو باب اختصاص و نداء، شباهت‌ها و تفاوت‌هایی ذکر کرده‌اند)

۲ - وجه نامگذاری



همان‌طور که از تعریف اختصاص در اصطلاح نحو بر می‌آید نام‌گذاری این باب به نام "اختصاص" به‌ جهت غرض اصلی آن (تخصیص حکم ضمیر به اسم ظاهر) بوده است.

۳ - جایگاه



عالمان نحو در مباحث مفعول‌به، متعرض حذف وجوبی عامل مفعول‌به شده و در ضمن ابواب معینی، از اختصاص در کنار تحذیر، اغراء و... بحث کرده‌اند
[۸] حسن، عباس، النحو الوافی، ج۱، ص۱۸۱، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.
و گاهی از باب اختصاص به "المنصوب علی الاختصاص" تعبیر کرده‌اند.

۴ - ارکان



با توجه به تعریف، اختصاص دارای سه رکن می‌باشد.

۴.۱ - ضمیر غیر غائب


منظور ضمیری است که حکم به آن تعلق گرفته است و با توجه به قید غیر غائب، اختصاص فقط در ضمیر متکلم و مخاطب محقق می‌شود لذا در ضمیر غائب و اسم ظاهر اختصاص راه ندارد.
[۱۰] شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۴، ص۱۸۹، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
[۱۱] الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۳، ص۱۲۲۴، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.

الف. ضمیر غائب؛ مانند: «بهم أهل البیت ختمت المکارمُ»؛ در این مثال "أهل" مجرور و بدل برای "هم" است و متعلق حکم، ضمیر غائب و از باب اختصاص خارج است.
ب. اسم ظاهر؛ مانند: «بزیدٍ العالم تقتدی الناس»؛ در این مثال "العالم" مجرور و نعت برای "زیدٍ" است و متعلق حکم، اسم ظاهر و از باب اختصاص خارج است.

۴.۲ - اسم مختص


منظور همان اسم ظاهر معرفه است که بعد از ضمیر می‌آید و حکم ضمیر به آن اختصاص پیدا می‌کند؛ به این اسم ظاهر "مخصوص" نیز گفته می‌شود.
[۱۳] شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۸، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.


۴.۳ - حکم متعلق به ضمیر


منظور همان حکمی است که به ضمیر تعلق داشته و به اسم ظاهر معرفه اختصاص پیدا کرده است.

۵ - اعراب اسم مختص



اسم مختص، منصوب است بنابر مفعول‌به برای فعل محذوف "أعنی" (بعضی از عالمان نحو همچون سیبویه، عامل مقدر را فعل "أعنی" گرفته‌اند، بنابر آنچه سیوطی نقل کرده است.) یا "أخُصُّ" (مشهور است که عامل مقدر را "أخص" می‌گیرند، اما مانعی نیست که فعل دیگری همچون أقصد، أرید و أعنی و... را محذوف بدانیم.) که حذف آن واجب است.
از فعل محذوف و اسم مختص یک جمله تشکیل می‌شود که آن را جمله اختصاصیه می‌نامند. این جمله، حالیه و محلا منصوب است.
[۱۶] شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۹، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
(به جهت اختلاف در مبنا خصوصا در مبحث حال، گاهی جمله اختصاصیه را معترضیه یا استئنافیه دانسته‌اند اما آنچه از مبنای عباس حسن در النحو الوافی به دست می‌آید این است که حال بودن این جمله مناسبت‌تر با غرض و واضح‌تر است.)

۶ - انحای اسم مختص



اسم مختص به چهار صورت می‌آید:
[۱۸] الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۱، ص۱۲۲۲، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
[۱۹] الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.

۱. معرفه به ال؛ مانند: ‌: «نحن المسلمین ننصر المظلوم».
۲. مضاف به معرفه؛ مانند: «نحن أبناءَ الاسلام ننصر المظلوم».
۳. عَلَم؛ (استعمال "عَلَم" به عنوان اسم مختص قلیل است.)
[۲۰] الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۱، ص۱۲۲۳، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
مانند : «أنا علیاً أنصر المظلوم».
۴. أیّها و أیّتها؛ مانند: «نحن _أیها الجنودُ_ حماةُ الاسلام»، «ربنا اغفر لنا أیّتها الجماعةُ».

۷ - "أیّها" و "أیّتها"



در مورد این شکل از اسم مختص به نکات زیر توجه شود:
الف. ایّ مبنی (عالمان نحو به جهت عدم انطباق اسباب بناء در أیّها اختصاصیه، علت بناء را حمل آن بر أیها در باب نداء دانسته‌اند. اما صاحب النحو الوافی علت بناء را در هر دو باب، استعمال عرب می‌داند.) بر ضم و محلا منصوب است.
ب. لازم است بعد از آن دو، اسم دارای "ال" آورده شود که این اسم به جهت تبعیت از لفظ "ایُّ" علامت اعراب رفع گرفته است. ( اسم تابع "أیّها" اختصاصیه، دائما مرفوع است و تبعیت در اینجا، تبعیت از حالت شکلیه لفظ "أیّ" و در واقع نوعی تبعیت صوری لفظی است؛ حرکت ضمه نیز یک حرکت صوری محض است.)
ج. "ها" حرف تنبیه و مبنی بر سکون است.

۸ - غرض از اختصاص



همانطور که در تعریف و وجه نامگذاری بیان شد غرض اصلی از اختصاص همان تخصیص حکم ضمیر به اسم ظاهر است اما اغراض دیگری
[۲۴] صفائی بوشهری، غلامعلی، بداءة النحو، ج۱، ص۱۶۱،پ ۲، قم، مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۵ هـش، چاپ اول.
[۲۵] شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۸، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
[۲۶] الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۳، ص۱۲۲۰، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
نیز در اختصاص وجود دارد که به چند نمونه اشاره می‌شود:
۱. فخر؛ مانند: «عَلَیَّ أیّها الجوادُ یعتمد الفقیر»؛ این عبارت با معرفی متکلم به عنوان انسان جواد و بخشنده در برخورد با انسان‌های فقیر، به نوعی تفاخر اشاره می‌کند.
۲. تواضع؛ مانند: «إنی أیّها العبدُ فقیر الی عفو الله»؛ در این مثال متکلم با معرفی خود به عنوان عبد، به تواضع خود اشاره می‌کند.
۳. بیان مقصود از ضمیر؛ مانند: «أنا أدخل أیها الرجلُ».

۹ - در قرآن و حدیث



۱. «إِنَّمَا یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» ( خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما را پاک سازد)؛ در این آیه شریفه "اهل ‌البیت" اسم مختص و منصوب است بنا بر مفعول‌به برای "أخص" محذوف.
۲. قال النبی (ص): «نحن معاشرَ الانبیاء أشدُ الناس بلاءً» ( پیامبر اکرم فرمودند: ‌ما گروه پیامبران مورد شدید‌ترین بلاها واقع می‌شویم)؛ در این حدیث شریف "معاشر" اسم مختص و منصوب بنا بر مفعول‌به برای "أخُصُّ" محذوف است.

۱۰ - فهرست منابع



(۱) قرآن کریم.
(۲) فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲هـق، چاپ اول.
(۳) حسن، عباس، النحو الوافی، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.
(۴) ابن هشام انصاری، جمال الدین بن یوسف، اوضح المسالک، بیروت، دارالندوة الجدیدة، ۱۹۶۶ م، چاپ ششم.
(۵) جلال الدین البلقینی حفید ابن عقیل، شرح ابن عقیل علی الفیة ابن مالک، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۱۱هـق، چاپ اول.
(۶) رضی الدین استرآباذی، محمد بن الحسن، شرح الرضی علی کافیة ابن الحاجب، تهران، مؤسسة الصادق، ۱۳۹۸ هـق.
(۷) الشرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
(۸) الصبان، محمد بن علی و الاشمونی، علی بن محمد بن عیسی و ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
(۹) سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر، همع الهوامع شرح جمع الجوامع، قم، منشورات الرضی و منشورات زاهدی، ۱۴۰۵ هـق.
(۱۰) صفائی بوشهری، غلامعلی، بداءة النحو، قم، مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۵ هـش، چاپ اول.
(۱۱) مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳هـق، چاپ دوم

۱۱ - پانویس


 
۱. فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ج۲، ص۴۴۱، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲هـق، چاپ اول.
۲. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۰، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۳. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۱، ص۱۱۸، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.
۴. ابن هشام انصاری، جمال الدین بن یوسف، اوضح المسالک، ج۴، ص۶۸.    
۵. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۲، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۶. جلال‌الدین بلقینی، حفید بن عقیل، شرح ابن عقیل علی الفیة ابن مالک، ج۲، ص۲۹۷.    
۷. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۰، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۸. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۱، ص۱۸۱، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.
۹. رضی الدین استرآباذی، محمد بن الحسن، شرح الرضی علی کافیة ابن الحاجب، ج۱، ص۴۳۱، تهران، مؤسسة الصادق، ۱۳۹۸ هق.    
۱۰. شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۴، ص۱۸۹، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
۱۱. الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۳، ص۱۲۲۴، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
۱۲. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۰، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۱۳. شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۸، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
۱۴. سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی بکر، همع الهوامع شرح جمع الجوامع، ج۲، ص۲۸.    
۱۵. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۰، پ ۱، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۱۶. شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۹، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
۱۷. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۵،پ ۴، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۱۸. الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۱، ص۱۲۲۲، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
۱۹. الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
۲۰. الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۱، ص۱۲۲۳، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
۲۱. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۱، پ ۲، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۲۲. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۱،پ ۳، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۲۳. حسن، عباس، النحو الوافی، ج۴، ص۱۲۱، مصر، دارالمعارف، چاپ سوم.    
۲۴. صفائی بوشهری، غلامعلی، بداءة النحو، ج۱، ص۱۶۱،پ ۲، قم، مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۸۵ هـش، چاپ اول.
۲۵. شرتونی، رشید، مبادئ العربیة قسم النحو، ج۱، ص۱۸۸، قم، مؤسسة دارالذکر، ۱۴۱۷هـق، چاپ اول.
۲۶. الصبان، محمد بن علی، اشمونی، علی بن محمد بن عیسی، ابن مالک، محمد بن عبدالله بن مالک، حاشیة الصبان علی شرح الاشمونی علی الفیة ابن مالک، ج۳، ص۱۲۲۰، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۹هـق، چاپ اول.
۲۷. رضی الدین استرآباذی، محمد بن الحسن، شرح الرضی علی کافیة ابن الحاجب، ج۱، ص۴۳۱، تهران، مؤسسة الصادق، ۱۳۹۸ هق.    
۲۸. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۲۹. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۶۷، ب۱۲، ح۴۷، ص۲۳۱.    


۱۲ - منبع


سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «اختصاص»، تاریخ بازیابی ۹۵/۶/۱۴.    


رده‌های این صفحه : ادبیات عرب | مقالات پژوهه | منصوبات




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.